Challenges
Datasets
Workspaces
Papers
Discussions
Leaderboard
Log inSign up
Challenges
Datasets
Workspaces
Papers
Discussions
Leaderboard
Blog
Job Board
Q3AS

© 2026 Aqora Quantum S.A.S.

TermsPrivacyLegal Notice

Dövlətin kibersuverenliyinin təmin olunmasının elmi-praktiki problemləri respublika konfransı

Kvant Texnologiyalarının Dövlətin Kibersuverenliyinin Təmin Edilməsində Rolu: Mövcud Vəziyyət, Problemlər və Perspektivlər

Məmməd Həşimov

Published May 12, 2026• 0 citations
Publisher

Abstract

Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı dövlətlərin informasiya mühitindəki mövqeyini və təhlükəsizlik yanaşmalarını yenidən formalaşdırır. Bu kontekstdə kvant texnologiyaları kibersuverenlik baxımından yeni imkanlar və çağırışlar təqdim edir. Bu məqsədlə məqalədə kibersuverenlik anlayışı və onun əhəmiyyəti izah edilir, kvant texnologiyalarının xüsusiyyətləri, işləmə prinsipləri və mövcud inkişaf mərhələsi təhlil olunur. Bu texnologiyaların kibersuverenliyin təmin edilməsində rolu, dövlət informasiya sistemlərinin təhlükəsizliyi və məlumatların qorunması baxımından əhəmiyyəti qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, kvant texnologiyalarının tətbiqi ilə bağlı mövcud çətinliklər və məhdudiyyətlər araşdırılır. Yekun olaraq Azərbaycan kontekstində rəqəmsal transformasiya fonunda kvant texnologiyalarına uyğunlaşmanın və post-kvant kriptoqrafiyaya keçidin zəruriliyi əsaslandırılır.

DOI
10.25045/cyber.gov.2026.16

Related papers

Kvant Hesablama Sistemlərinə Kibertəhlükələr və Onların Reallaşdırılması Mexanizmlərinin Araşdırılması

Məmməd Həşimov

Kvant texnologiyalarının sürətli inkişafı kibertəhlükəsizlik üçün yeni problemlər yaradır və bu sahədə mövcud risklərin daha dərindən tədqiq edilməsini zəruri edir. Məqalədə kvant hesablama mühitlərində mövcud kibertəhlükələr və onların reallaşdırılma mexanizmləri təhlil edilir. Xüsusilə klassik kriptoqrafik alqoritmlərin zəiflikləri, kvant rabitə kanalları və bulud əsaslı kvant xidmətlərinin təhlükəsizlik problemləri araşdırılır. Tədqiqat işində kvant hesablama sistemlərinə qarşı yönəlmiş əsas kibertəhlükələr və onların reallaşdırılması mexanizmləri araşdırılır. Eyni zamanda, kvant hesablama infrastrukturlarında təhlükəsizliyin təmin olunmasının əhəmiyyəti vurğulanır.

Republican Scientific-Practical Conference "Actual Problems of Cybersecurity and Digital Forensics"•Aug 10, 2026•0 citations

ƏNƏNƏVİ SAY SİSTEMLƏRİNDƏN KVANT MAŞINLARINA DOĞRU HESABLAMA DÜŞÜNCƏSİNİN TƏKAMÜL PROSESİ

ALIYEVA ELMİRA ZEYNAL qızı

Bu məqalədə hesablama anlayışının tarixi inkişaf mərhələləri, ənənəvi say sistemlərinin yaranma prinsipləri və onların müasir elektron hesablama maşınlarının quruluşuna təsiri araşdırılır. Rəqəmlərin dili olan ikilik sistemdən başlayaraq, onluq və səkkizlik kimi say sistemlərinin kompüter texnologiyalarında tətbiq mexanizmləri izah olunur. Məqalə həmçinin kvant texnologiyalarının meydana çıxması ilə hesablama düşüncəsində baş verən konseptual dəyişikliklərə diqqət yetirir. Ənənəvi elektron hesablama maşınları məntiq və ardıcıllığa əsaslanarkən, kvant hesablama çoxölçülü və paralel hesablama prinsipləri ilə fərqlənir. Bu kontekstdə, məlumatların emalı, saxlanması və təhlükəsizliyi baxımından klassik və kvant sistemlərinin müqayisəsi aparılır. Məqalənin məqsədi, say sistemləri və hesablama texnologiyaları arasındakı əlaqəni göstərməklə rəqəmsal düşüncənin necə təkamül etdiyini elmi və praktik müstəvidə təhlil etməkdir.

•Oct 31, 2025•0 citations

QEYRI-MÜƏYYƏNLIK VƏ ƏSAS IKI FORMASI: FƏLSƏFI TƏHLIL

GirişHazırda qeyri-müəyyənlik elmi sahələrdə, tətbiqi məsələlərdə vacib prinsip olaraq qəbul edilir.Çünki artıq isbat olunmuşdur ki, qeyri-müəyyənlik təbiətin və cəmiyyətin vacib və qaçılmaz xüsusiyyətlərindən olub, bu istiqamətdə müəyyən qanunauyğunluqların tapılması, onun elmi-fəlsəfi prizmadan təhlili və öyrənilməsi xaosdan harmoniyaya keçid kontekstində əhəmiyyətli məsələlərlə nəticələnmiş olur.Bu məqalədə də məqsəd qeyri-müəyyənliyə fəlsəfi baxış sərgiləmək, qeyri-müəyyənlik prinsipinin fəlsəfi təhlilini verməkdir.Eyni zamanda hədəfimiz qeyri-müəyyənlikdən qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinə (QSÇ) və ehtimal nəzəriyyəsinə (EN) elmi-fəlsəfi yol çəkməkdir.Bu məqsədlə qeyri-müəyyənliyin əsas iki istiqaməti olan stoxastik (ehtimal) və linqivistik formalar nəzərdən keçirilir, kvant nəzəriyyəsinin əsasında dayanan qeyri-müəyyənlik prinsipi (QMP) ilə qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsi və ehtimal nəzəriyyəsinin elmi əlaqələrinin fəlsəfi təhlili verilir.Qeyd etmək istərdim ki, əvvəlki araşdırmalarımda ehtimal nəzəriyyəsi və qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinin oxşar və fərqli tərəflərinə elmi-fəlsəfi yanaşma nəzərdən keçirilmişdir [2].Lakin bu məqalədə bu iki nəzəriyyəyə, yuxarıda qeyd etdiyim kimi, qeyri-müəyyənliyin əsas iki formasını öyrənən elm sahələri kimi nəzər yetirilir və onların bu prinsip kontekstində yeri və rolu fəlsəfi baxış bucağından araşdırılır.Riyaziyyatda qeyri-müəyyənlik: Riyaziyyatda mövcud bu elmi anlayış qeyri-müəyyənliyin təbiətini, daha doğrusu, fəlsəfəsini anlamağa yardımçı ola bilər və bu anlayışdan xeyli maraqlı fəlsəfi fikir şəbəkəsi yaranır deyə, mətləbə aparan yola burdan başlamağa qərar verdik.Riyaziyyatda qəbul edilmiş qeyri-müəyyənliklər çoxdan mövcud idi: sonsuzluqdan sonsuzluğun çıxılması, sonsuzluğun sonsuzluğa nisbəti, sıfrın sıfra nisbəti, sıfırla sonsuzluğun hasili və s. fəlsəfəsi məni cəlb etdiyindən bu riyazi qeyri-müəyyənliklərin biri üzərində dayanmaq istərdim.

Geostrategy•Jan 1, 2024•0 citations

GƏLƏCƏK TENDENSİYALAR: KVANT RABİTƏSİ ÜÇÜN OPTİK SİQNALLARIN İŞLƏNMƏSİ

Zaur Zəkəryəyev Zaur Zəkəryəyev

Məqalədə gələcək tendensiyalar: kvant rabitəsi üçün optik siqnalların işlənməsini tədqiq edilmişdir. Bu tendensiyalar davam etdikcə, tədqiqatçılar və sənaye mütəxəssisləri təkcə kommunikasiyada yüksək təhlükəsizliyə deyil, həm də kommersiya baxımından əlverişli kvant texnologiyalarının praktiki tətbiqinə nail olmaq perspektivinə nikbin yanaşırlar. İnteqrasiya edilmiş fotonika, maşın öyrənmə inteqrasiyası və uyğunlaşdırılmış kvant siqnal emalı alqoritmlərinin kollektiv təsiri kvant rabitəsi inqilabının ön sıralarında optik siqnal emalını yerləşdirir və kvantla gücləndirilmiş məlumat emalının texnoloji ekosistemimizin ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi gələcəyə doğru irəliləyir. Açar sözlər: kvant rabitəsi, optik siqnallar, gələcək tendensiyalar

PAHTEI-Procedings of Azerbaijan High Technical Educational Institutions•Jan 23, 2024•0 citations

KVANT FİZİKASININ BƏZİ NƏTİCƏLƏRİNİN FƏLSƏFİ TƏHLİLİNDƏ QEYRİ-SƏLİS ÇOXLUQLAR NƏZƏRİYYƏSİNİN YERİ:EPİSTEMOLOJİ ASPEKTLƏR

Qeyd edək ki, kvant fizikasının əsas prinsiplərindən sayılan qeyri-müəyyənlik prinsipi qeyri-müəyyənlik anlayışının elmin bir çox sahələrinin və fəlsəfənin tədqiqat obyektinə çevrilməsinə səbəb oldu [10].Hazırda elmi-nəzəri, elmi-praktik məsələlərin həllində və fəlsəfi araşdırmalarda qeyri-müəyyənlik əsasən bu şəkildə təsnifatlaşdırılır: stoxastik (ehtimallı) qeyri-müəyyənlik və linqivistik qeyri-müəyyənlik [6].Stoxastik formatəsadüfi faktorlarla bağlı olub ehtimal nəzəriyyəsi və onun əsasında yaranmış digər nəzəriyyələr vasitəsilə öyrənilir.İkinci, linqivistik formaqeyri-dəqiqlik (qeyrisəlislik) ilə bağlı olub, əsasən qeyri-səlis çoxluqlar (qeyri-

Journal of Science and Innovative Technologies•Jan 1, 2024•0 citations

TARMOQ XAVFSIZLIGIDA KVANT KOMPYUTERLARI VA ULAR TA’SIRI

Ismoiljonova Maftuna Ibrohimjon qizi

Zamonaviy axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan tarmoq xavfsizligi hamda ma’lumotlarni himoyalash masalalari jadal sur’atlarda dolzarb bo‘lib bormoqda. Kvant kompyuterlarining paydo bo‘lishi esa bu sohani yangi bosqichga olib chiqmoqda. Kvant kompyuterlari, klassik shifrlash algoritmlarini buzish qobiliyatiga ega bo‘lib, ularning kelajakdagi ta’siri tarmoq xavfsizligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada kvant kompyuterlarining tarmoq xavfsizligiga ta’siri chuqurroq ko‘rib chiqilgan bo‘lib, mavjud kriptografik algoritmlarning zaif tomonlari tahlil qilingan va post-kvant kriptografiya protokollari kabi yechimlar taklif etilgan. Maqolada Shor va Grover kabi kvant algoritmlarining klassik shifrlash tizimlariga ta’siri, ularni buzish imkoniyatlari hamda post-kvant kriptografiya orqali xavfsizlikni mustahkamlash usullari baholangan. Natijada, kvant kompyuterlarining potentsial hujumlari oldini olish uchun samarali strategiyalar ishlab chiqilgan. Bundan tashqari, kvant kompyuterlarining tarmoq xavfsizligiga musbat ta’sir o‘stirish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqilgan. Maqola, kvant kompyuterlarining kelajakdagi rivojlanishi va kiberxavfsizlik sohasida ularga qarshi qo‘llaniladigan zamonaviy yechimlarni tushunishga yordam beradi.

Журнал научных исследований и их решений•Apr 16, 2025•0 citations
Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı dövlətlərin informasiya mühitindəki mövqeyini və təhlükəsizlik yanaşmalarını yenidən formalaşdırır. Bu kontekstdə kvant texnologiyaları kibersuverenlik baxımından yeni imkanlar və çağırışlar təqdim edir. Bu məqsədlə məqalədə kibersuverenlik anlayışı və onun əhəmiyyəti izah edilir, kvant texnologiyalarının xüsusiyyətləri, işləmə prinsipləri və mövcud inkişaf mərhələsi təhlil olunur. Bu texnologiyaların kibersuverenliyin təmin edilməsində rolu, dövlət informasiya sistemlərinin təhlükəsizliyi və məlumatların qorunması baxımından əhəmiyyəti qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, kvant texnologiyalarının tətbiqi ilə bağlı mövcud çətinliklər və məhdudiyyətlər araşdırılır. Yekun olaraq Azərbaycan kontekstində rəqəmsal transformasiya fonunda kvant texnologiyalarına uyğunlaşmanın və post-kvant kriptoqrafiyaya keçidin zəruriliyi əsaslandırılır.
Kvant texnologiyalarının sürətli inkişafı kibertəhlükəsizlik üçün yeni problemlər yaradır və bu sahədə mövcud risklərin daha dərindən tədqiq edilməsini zəruri edir. Məqalədə kvant hesablama mühitlərində mövcud kibertəhlükələr və onların reallaşdırılma mexanizmləri təhlil edilir. Xüsusilə klassik kriptoqrafik alqoritmlərin zəiflikləri, kvant rabitə kanalları və bulud əsaslı kvant xidmətlərinin təhlükəsizlik problemləri araşdırılır. Tədqiqat işində kvant hesablama sistemlərinə qarşı yönəlmiş əsas kibertəhlükələr və onların reallaşdırılması mexanizmləri araşdırılır. Eyni zamanda, kvant hesablama infrastrukturlarında təhlükəsizliyin təmin olunmasının əhəmiyyəti vurğulanır.
Bu məqalədə hesablama anlayışının tarixi inkişaf mərhələləri, ənənəvi say sistemlərinin yaranma prinsipləri və onların müasir elektron hesablama maşınlarının quruluşuna təsiri araşdırılır. Rəqəmlərin dili olan ikilik sistemdən başlayaraq, onluq və səkkizlik kimi say sistemlərinin kompüter texnologiyalarında tətbiq mexanizmləri izah olunur. Məqalə həmçinin kvant texnologiyalarının meydana çıxması ilə hesablama düşüncəsində baş verən konseptual dəyişikliklərə diqqət yetirir. Ənənəvi elektron hesablama maşınları məntiq və ardıcıllığa əsaslanarkən, kvant hesablama çoxölçülü və paralel hesablama prinsipləri ilə fərqlənir. Bu kontekstdə, məlumatların emalı, saxlanması və təhlükəsizliyi baxımından klassik və kvant sistemlərinin müqayisəsi aparılır. Məqalənin məqsədi, say sistemləri və hesablama texnologiyaları arasındakı əlaqəni göstərməklə rəqəmsal düşüncənin necə təkamül etdiyini elmi və praktik müstəvidə təhlil etməkdir.
GirişHazırda qeyri-müəyyənlik elmi sahələrdə, tətbiqi məsələlərdə vacib prinsip olaraq qəbul edilir.Çünki artıq isbat olunmuşdur ki, qeyri-müəyyənlik təbiətin və cəmiyyətin vacib və qaçılmaz xüsusiyyətlərindən olub, bu istiqamətdə müəyyən qanunauyğunluqların tapılması, onun elmi-fəlsəfi prizmadan təhlili və öyrənilməsi xaosdan harmoniyaya keçid kontekstində əhəmiyyətli məsələlərlə nəticələnmiş olur.Bu məqalədə də məqsəd qeyri-müəyyənliyə fəlsəfi baxış sərgiləmək, qeyri-müəyyənlik prinsipinin fəlsəfi təhlilini verməkdir.Eyni zamanda hədəfimiz qeyri-müəyyənlikdən qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinə (QSÇ) və ehtimal nəzəriyyəsinə (EN) elmi-fəlsəfi yol çəkməkdir.Bu məqsədlə qeyri-müəyyənliyin əsas iki istiqaməti olan stoxastik (ehtimal) və linqivistik formalar nəzərdən keçirilir, kvant nəzəriyyəsinin əsasında dayanan qeyri-müəyyənlik prinsipi (QMP) ilə qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsi və ehtimal nəzəriyyəsinin elmi əlaqələrinin fəlsəfi təhlili verilir.Qeyd etmək istərdim ki, əvvəlki araşdırmalarımda ehtimal nəzəriyyəsi və qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinin oxşar və fərqli tərəflərinə elmi-fəlsəfi yanaşma nəzərdən keçirilmişdir [2].Lakin bu məqalədə bu iki nəzəriyyəyə, yuxarıda qeyd etdiyim kimi, qeyri-müəyyənliyin əsas iki formasını öyrənən elm sahələri kimi nəzər yetirilir və onların bu prinsip kontekstində yeri və rolu fəlsəfi baxış bucağından araşdırılır.Riyaziyyatda qeyri-müəyyənlik: Riyaziyyatda mövcud bu elmi anlayış qeyri-müəyyənliyin təbiətini, daha doğrusu, fəlsəfəsini anlamağa yardımçı ola bilər və bu anlayışdan xeyli maraqlı fəlsəfi fikir şəbəkəsi yaranır deyə, mətləbə aparan yola burdan başlamağa qərar verdik.Riyaziyyatda qəbul edilmiş qeyri-müəyyənliklər çoxdan mövcud idi: sonsuzluqdan sonsuzluğun çıxılması, sonsuzluğun sonsuzluğa nisbəti, sıfrın sıfra nisbəti, sıfırla sonsuzluğun hasili və s. fəlsəfəsi məni cəlb etdiyindən bu riyazi qeyri-müəyyənliklərin biri üzərində dayanmaq istərdim.
Məqalədə gələcək tendensiyalar: kvant rabitəsi üçün optik siqnalların işlənməsini tədqiq edilmişdir. Bu tendensiyalar davam etdikcə, tədqiqatçılar və sənaye mütəxəssisləri təkcə kommunikasiyada yüksək təhlükəsizliyə deyil, həm də kommersiya baxımından əlverişli kvant texnologiyalarının praktiki tətbiqinə nail olmaq perspektivinə nikbin yanaşırlar. İnteqrasiya edilmiş fotonika, maşın öyrənmə inteqrasiyası və uyğunlaşdırılmış kvant siqnal emalı alqoritmlərinin kollektiv təsiri kvant rabitəsi inqilabının ön sıralarında optik siqnal emalını yerləşdirir və kvantla gücləndirilmiş məlumat emalının texnoloji ekosistemimizin ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi gələcəyə doğru irəliləyir. Açar sözlər: kvant rabitəsi, optik siqnallar, gələcək tendensiyalar
Qeyd edək ki, kvant fizikasının əsas prinsiplərindən sayılan qeyri-müəyyənlik prinsipi qeyri-müəyyənlik anlayışının elmin bir çox sahələrinin və fəlsəfənin tədqiqat obyektinə çevrilməsinə səbəb oldu [10].Hazırda elmi-nəzəri, elmi-praktik məsələlərin həllində və fəlsəfi araşdırmalarda qeyri-müəyyənlik əsasən bu şəkildə təsnifatlaşdırılır: stoxastik (ehtimallı) qeyri-müəyyənlik və linqivistik qeyri-müəyyənlik [6].Stoxastik formatəsadüfi faktorlarla bağlı olub ehtimal nəzəriyyəsi və onun əsasında yaranmış digər nəzəriyyələr vasitəsilə öyrənilir.İkinci, linqivistik formaqeyri-dəqiqlik (qeyrisəlislik) ilə bağlı olub, əsasən qeyri-səlis çoxluqlar (qeyri-
Zamonaviy axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan tarmoq xavfsizligi hamda ma’lumotlarni himoyalash masalalari jadal sur’atlarda dolzarb bo‘lib bormoqda. Kvant kompyuterlarining paydo bo‘lishi esa bu sohani yangi bosqichga olib chiqmoqda. Kvant kompyuterlari, klassik shifrlash algoritmlarini buzish qobiliyatiga ega bo‘lib, ularning kelajakdagi ta’siri tarmoq xavfsizligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada kvant kompyuterlarining tarmoq xavfsizligiga ta’siri chuqurroq ko‘rib chiqilgan bo‘lib, mavjud kriptografik algoritmlarning zaif tomonlari tahlil qilingan va post-kvant kriptografiya protokollari kabi yechimlar taklif etilgan. Maqolada Shor va Grover kabi kvant algoritmlarining klassik shifrlash tizimlariga ta’siri, ularni buzish imkoniyatlari hamda post-kvant kriptografiya orqali xavfsizlikni mustahkamlash usullari baholangan. Natijada, kvant kompyuterlarining potentsial hujumlari oldini olish uchun samarali strategiyalar ishlab chiqilgan. Bundan tashqari, kvant kompyuterlarining tarmoq xavfsizligiga musbat ta’sir o‘stirish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqilgan. Maqola, kvant kompyuterlarining kelajakdagi rivojlanishi va kiberxavfsizlik sohasida ularga qarshi qo‘llaniladigan zamonaviy yechimlarni tushunishga yordam beradi.